Rối loạn tâm thần thời kỳ thai sản

Rối loạn tâm thần thời kỳ thai sản có thể biểu hiện bằng các triệu chứng tâm thể về tiêu hóa như tăng tiết nước bọt, buồn nôn, ăn nhiều; nôn không kìm nén được (có thể là biểu hiện của ý muốn vô thức không muốn có thai). Trường hợp này cần cách ly thai phụ và cho dùng thuốc yên dịu.

A. Đại cương

• Chửa đẻ không chỉ gây ra một quá trình biến đổi sinh học – nội tiết ở phu nữ mà còn là nguồn gốc của những sự thay đổi tâm lý dễ kéo theo những rối loạn tâm thần – cơ thể.
• Những biểu hiện tâm thần bệnh học có thể xuất hiện trong quá trình sinh đẻ của mỗi bà mẹ tùy theo lịch sử cá nhân, đặc điểm đời sống cảm xúc, ảnh hưởng văn hóa, xã hội, và nhất là thái độ của chính người mẹ đối với các sự kiện mang thai và sinh nở.
• Chính trong bối cảnh này cần nắm được những tình huống có ảnh hưởng xấu như mang thai không hợp pháp hoặc không mong muốn, thái độ không thích đáng của người chồng hoặc của những người thân, các điều kiện kinh tế xã hội không thuận lợi…

B. Những rối loạn tâm thần trong thời kỳ có thai

1. Các rối loạn tính cách nhẹ và các triệu chứng tâm căn

• Thường gặp nhất trong ba tháng đầu thai kỳ: Lo lắng về những thay đổi trong cơ thể (chóng mặt, co thắt, tức ngực, đánh trống ngực, ác mộng), nghiền ngẫm những chủ đề như sợ chết khi đẻ, sợ đứa con tương lai không bình thường, có dị dạng, sợ sẽ là một người mẹ vụng về, v.v…
• Với những biểu hiện tâm căn thông thường này, vai trò của người chồng và người thân rất quan trọng trong việc làm yên lòng bệnh nhân.

2. Các biểu hiện của rối loạn phân ly

Không có những triệu chứng nặng. Thường là mệt mỏi, những than phiền về cơ thể, các hành vi thoái triển và tính trẻ con, đòi hỏi tìm cảm, ít nhiều có liên quan tới đặc điểm nhân cách giống rối loạn phân lý.

3. Các triệu chứng tâm thể về tiêu hóa

Thường thấy trong quá trình có thai như tăng tiết nước bọt, buồn nôn, ăn nhiều. Nôn không kìm nén được (có thể là biểu hiện của ý muốn vô thức không muốn có thai). Cần phải cách ly và cho thuốc yên dịu.

4. Các biểu hiện loạn thần

Có thể gặp trong giai đoạn có thai nhưng ở mức độ trung bình:

• Một cơn trầm cảm, có thể có trong quý đầu và được cải thiện vào cuối thời kỳ thai nghén. 
• Trầm cảm có thể tái phát sau đẻ.
• Trong quý đầu của thai nghén: Thuốc chống trầm cảm và giải lo âu không được dùng vì ảnh hưởng xấu đến thai nhi.
• Trường hợp rất cần thiết, sốc điện có thể sử dụng trong giai đoạn này (nhiều nghiên cứu cho thấy không có tác hại tới thai nhi).

5. Một số biến cố cơ thể và tâm thần

• Rất hiếm. Có thể có những biểu hiện như: viêm dạ dày tâm căn, suy dinh dưỡng do nôn nhiều.
• Ở bệnh nhân tâm thần phân liệt thường trong giai đoạn có thai có thể có thuyên giảm tạm thời, nhưng mất bù trừ sau khi đẻ và xuất  hiện cấp diễn trở lại.

C. Những rối loạn tâm thần sớm sau đẻ

1. Các đặc điểm

• Xảy ra trong vòng 6 tuần sau đẻ.
• Thường gặp ở những người đẻ con so.
• Xuất hiện vào những thời điểm như:

- Lên sữa (hội chứng ngày thứ 3).

- Cai sữa.

- Có kinh trở lại.

2. Hội chứng ngày thứ 3 (Sau đẻ)

• Biểu hiện mất bù nhẹ như: suy nhược, cơn khóc, lo âu, phàn nàn nghi bệnh, giận dữ, dễ kích thích, ý thức không ổn định, đôi khi u ám, thậm chí lú lẫn mê mộng.
• Rất hay gặp với người chửa đẻ nhiều lần và đẻ dày.
• Tồn tại trong vài ngày.
• Xuất hiện đồng thời với lên sữa.

3. Các loạn thần sau đẻ

a. Lú lẫn hoang tưởng cấp:

• Khởi phát:

              - Xảy ra trong vòng 6 tuần sau đẻ (thường trong vòng 20 ngày đầu).

              - Sau một thời gian ủ bệnh vài ngày.

              - Tiến triển nhanh từ hội chứng ngày thứ 3.

• Rồi đột ngột xuất hiện tình trạng lú lẫn, hoang tưởng:

          - Hoang tưởng (có thể cả mê mộng) tăng về chiều tối.

    + Chủ đề bị hại tập trung vào đứa con (như đứa trẻ do người khác sinh ra, con                     của mình không được sinh ra)…

   + Đôi khi có hoang tưởng kèm theo trầm cảm – lo âu, do đó có nguy cơ tự sát và                 giết con.

         - Bệnh nhân còn có cảm giác xa lạ, giải thể nhân cách.

• Nói chung có thể chữa khỏi được không để lại di chứng, mặc dù có thể có một hoặc nhiều lần tái phát, hay dao động cảm xúc.
• Một số đáng kể, trạng thái lú lẫn hoang tưởng là giai đoạn bắt đầu của bệnh tâm thần phân liệt có sẵn.
• Tiến triển tốt nếu không có tiền sử tâm thần, triệu chứng cấp, biểu hiện lú lẫn rõ.
• Tiên lượng xấu nếu tiền sử gia đình có rối loạn tâm thần, nhân cách giống phân liệt, đáp ứng kém với điều trị.

b. Các rối loạn cảm xúc biệt lập:

• Xuất hiện các thời điểm chảy sữa, cai sữa. Tiền sử gia đình hoặc cá nhân có rối loạn tâm thần.
• Thường có ngay trầm cảm hoặc trầm cảm tiếp theo sau trạng thái lú lẫn hoang tưởng nói trên.

          - Chủ đề là có tội đối với đứa trẻ, tự tố cáo.

          - Có nguy cơ giết con, tự sát cao.

• Cũng thường gặp trạng thái hưng cảm.
• Có thể có trạng thái hỗn hợp thường gặp trầm cảm rồi hưng cảm thay thế nhanh sau đó (bệnh cảnh loạn thần hưng trầm cảm).
• Các rối loạn cảm xúc có thể tái phát ở những kỳ thai sản sau.

c. Cơn hoang tưởng cấp (loạn thần phản ứng cấp:

• Do đảo lộn sinh học nội tiết và tâm lý sinh ra.
• Có thể do đẻ khó, con chết… thúc đẩy cơn phát sinh.

D. Điều trị

1. Các biện pháp cần thiết:

- Nhập viện, tách mẹ và con (để bảo đảm an toàn cho con).

- Không cho con bú (vì thuốc hướng thần qua sữa).

- Loại trừ các nguyên nhân phụ khoa (sót rau, nhiễm trùng…).

- Khi trạng thai của mẹ đã thuyên giảm cần cho gặp con trước sự giám sát y tế để tái lập mối quan hệ mẹ-con.

- Nếu điều kiện cơ sở cho phép, nên cho cả mẹ lẫn con cùng nằm viện.

2. Các nguyên tắc sử dụng các thuốc hướng thần:

• Không cho thuốc hướng thần trong ba tháng đầu của thời kỳ mang thai.
• Trong các tháng sau chỉ cho khi thật cần thiết, liều lượng thấp và theo dõi thận trọng.
• Tốt nhất trong ba tháng đầu điều trị thay thế bằng sốc điện.
• Khi mẹ dùng thuốc hướng thần (sau đẻ) thì không cho con bú.
• Không được dùng muối Lithium.

3. Xử trí từng trường hợp

a. Các rối loạn tâm căn thời kỳ mang thai

- Liệu pháp tâm lý nâng đỡ.

- Liệu pháp gia đình (chủ yếu giải thích cho người chồng).

- Các thuốc giải lo âu (sau tháng thứ 3).

b. Các rối loạn loạn thần sau đẻ - lú lẫn hoang tưởng

- An thần kinh.

- Chống trầm cảm.

- Sốc điện (nhất là khi có nguy cơ tự sát và giết con).

c. Các rối loạn cảm xúc (trầm cảm và hưng cảm).

- Chống trầm cảm và an thần kinh.

- Nếu cần sốc điện (tác dụng nhanh và an toàn cho con).

BS Nguyễn Minh Tuấn

(Trích từ cuốn Các rối loạn tâm thần, Chẩn đoán và điều trị)